Dwóch papieży - Anthony McCarten

 

11 lutego 2013 roku na zawsze zmienił oblicze Kościoła. Tego oto dnia Benedykt XVI złamał wielowiekową tradycję i ogłosił, że 28 lutego 2013 roku przestanie być urzędującą Głową Kościoła Katolickiego. Decyzja ta wzbudziła powszechne zdziwienie – papież przecież zawsze sprawuje swoją posługę aż do śmierci. Jednak dla katolików to był dopiero początek zadziwiających wydarzeń.

Dokładnie 30 dni później konklawe¹ zakończyło się wyborem Jorge Bergoglio² na nowego biskupa Rzymu. W wielu kwestiach był to absolutnie pierwszy papież – pierwszy z Ameryki Łacińskiej, pierwszy który nigdy nie pracował ani studiował w Rzymie oraz pierwszy jezuita na Tronie Piotrowym. Bergoglio przyjął imię Franciszka na cześć świętego Franciszka z Asyżu. Pontyfikat Argentyńczyka miał okazać się absolutnie wyjątkowym w każdym, nawet najdrobniejszym aspekcie. Już pierwszego dnia Franciszek zszokował wszystkich, kiedy odmówił mieszkania w papieskich apartamentach, a na swoje lokum wybrał pokój w Domu Świętej Marty. A takich „smaczków” było znacznie więcej.

Tyle tytułem wstępu – od 13 marca 2013 roku katolicy mają dwóch papieży: tego urzędującego i tego emerytowanego. Stare pytanie-dowcip „Jak witają się papieże?” przestało mieć sens. Ale dla wiernych i teologów sprawa nie jest aż tak śmieszna – fundamentem papiestwa od kilkudziesięciu dekad jest Dogmat o Nieomylności Papieża³, który zaczyna być problemem, kiedy zorientujemy się, że w chwili obecnej dwóch papieży może mówić jednocześnie o tym samym na dwa, różne sposoby – który z nich ma rację? 

 

 

"Dwóch papieży" Anthony’ego McCartena jest próbą skonfrontowania dwóch postaci, tak bardzo od siebie różnych. Autor przybliża nam sylwetki i życiorysy obu papieży, które mają zadziwiająco sporo punktów wspólnych. Obaj panowie przeżyli w młodości opresyjny i dyktatorski reżim, oboje nie lubią rozmawiać o tamtych latach i na skutek pewnych życiowych wydarzeń obrali drogę kapłaństwa. Wreszcie ich losy zazębiają się w momencie, kiedy obaj (nie jednocześnie oczywiście) zostają wyniesieni do najwyższej godności w Kościele Katolickim.

Ale w historii obu papieży jest zdecydowanie więcej namacalnych różnic. Co sprawia że ta historia jest aż tak fascynująca? Kontekst całej opowieści i świadomość wyboru podjętego przez Benedykta. Po przejściu z nami przez życiorysy obu kapłanów, McCarten przedstawia nam obraz pontyfikatu Ratzingera. Są momenty kiedy aż przykro się czyta, jak katastrofalnie wyglądał obraz Watykanu w kolejnych latach. Skandale, przecieki, wpadki. Możliwe że całkiem niesłusznie, ale mam wrażenie że Benedykt jednoznacznie uchodzi za jednego z najmniej lubianych papieży. Musiał przez wiele lat mierzyć się z legendą swojego poprzednika, a teraz porównywany jest do swojego następcy.

Książka powstała obok filmu o tym samym tytule, który obejrzeć możemy na Netflixie. Muszę od razu ostrzec – autor konfrontując ze sobą dwie wizje Kościoła jednoznacznie próbuje nam przedstawić jedną jako z gruntu złą a drugą jako z gruntu dobrą. Widać to zdecydowanie mocniej w Netflixowym filmie, ale i książka nie jest wolna od stronniczości w tym temacie. Zdecydowanie nie jest to pozycja naukowa czy teologiczna – jest to dość lekka i luźna próba odpowiedzi na pytanie: kim oni są i dlaczego znaleźli się w takim a nie innym położeniu? 

 

 

Moje osobiste odczucia? Jest mi żal papieża Benedykta – znalazł się w trudnym położeniu i realizował coś, co w jego mniemaniu było słuszne. Kiedy obejmował władzę, gdzieś nad kościołem unosił się jeszcze duch Jana Pawła II, ale kiedy kilka miesięcy później świat otrząsnął się, Benedykt musiał się zmierzyć być może z największym kryzysem od czasów reformacji. Pożar rozpętany przez oskarżenia dotyczące molestowania seksualnego przez księży trwa do dziś i nikt w Watykanie nie ma skutecznego pomysłu na jego zdławienie. Po raz kolejny ostrzegam – temat ten jest jednym z kluczowych motywów książki. Człowiek, który tyle lat odcięty był od posługi duchownej⁴ i szarej rzeczywistości nagle rzucony został w wir skandali obyczajowych i oskarżeń. Nie bronię nikogo w tej materii, ale nie wiem czy ktokolwiek wytrzymałby taki natłok obowiązków i takie napięcia związane z pełnioną funkcją.

Jednakże zaistniała sytuacja obnażyła jeszcze jeden, ważny wątek w Kościele Katolickim. Benedykt XVI ma dzisiaj 93 lata, problemy z poruszaniem się i nie widzi na jedno oko. A jednak nadal żyje i zgodnie z tradycją powinien stać na czele Kościoła. Jednocześnie już 7 lat temu stwierdził, że zarówno psychicznie jak i fizycznie nie czuje się na siłach aby pełnić swoją rolę. Czy abdykacje papieży nie powinny być częstsze? Czy ktokolwiek z nas wyobraża sobie wybierać prezydenta kraju na kadencję trwającą aż do jego śmierci? Szaleństwo! Kościół Katolicki w pędzącym świecie potrzebuje lidera, który będzie jednoznacznie nadążać. Kontrowersyjne to stwierdzenie, ale taki problem również stawia przed nami McCarten.

Książka w wydaniu polskim nie jest wolna od błędów redakcyjnych i korektorskich, jednakże jestem w stanie to wybaczyć wydawcy (wszak jesteśmy tylko ludźmi). Ale jeśli ktoś zwróci uwagę na błędne użycie słowa „blitzkrieg” – szanuję 😊. Pozycję czyta się bardzo szybko, mi zajęło to raptem jeden dzień (wieczór + przedpołudnie następnego dnia). Ogólnie rzecz ujmując, jest to dość ciekawa opowieść o zderzeniu dwóch, kompletnie przeciwstawnych światów. Światów, które do tej pory nie miały prawa się spotkać, a których losy nieoczekiwanie splotły się zimą A.D 2013.

 

¹ Konklawe (lac. Conclave – pokój) – procedura wyboru papieża, w której uczestniczą wszyscy członkowie Kolegium Kardynalskiego, którzy nie ukończyli 80 roku życia. Nazwa wzięła się od tego, że kardynałowie zamykani są na klucz przed światem zewnętrznym na czas głosowania
² W momencie wyboru na papieża kardynał arcybiskup Buenos Aires, Argentyńczyk
³ Dogmat o Nieomylności Papieża uchwalił I sobór watykański z inicjatywy Piusa IX, głosi on że papież przemawiający ex cathedra (jako Głowa Kościoła), w kwestiach wiary i Kościoła zawsze ma rację (nigdy nie jest w błędzie)
⁴ Joseph Ratzinger przez 24 lata (1981 – 2005) był prefektem Kongregacji Nauki Wiary i całe swoje ówczesne życie spędzał w Watykanie u boku papieża Jana Pawła II

 

Anthony McCarten
Dwóch Papieży
Tł. Jan Wąsiński i Maria Jaszczurowska
Wyd. Marginesy, 2019

OCENA: 8/10

Książka pochodzi ze zbiorów autora

Aquarius